علت غرق شدگی در دريای خزر
گردآوری: دکتر سياوش احمدی نوربخش

جريان‌های شکافنده مهمترين علت غرق شدگی در دريای خزر مي‌باشد.
هر ساله شاهديم که صدها نفر از هموطنانی که برای گذراندن تعطيلات تابستان و اندکی تفريح به دريا مي‌روند، به يکی از بدترين اشکال مرگ که همان غرق‌شدگی است، گرفتار شده، خاطره‌ای تلخ نيز در ذهن و جان بازماندگان بر جای مي‌گذارند. با وجودی که در سال‌های اخير دليل اصلی مرگ شناگران دريای خزر به خوبی شناخته شده است، ليکن اطلاع رسانی کافی در اين زمينه صورت نگرفته و متأسفانه هر سال در فصل گرما، همان وقايع اسفناک سال قبل تکرار مي‌شوند. خواندن چند خط زير مي‌تواند برای شما و عزيزان‌تان اهميت حياتی داشته باشد. لذا اندکی برای آن وقت بگذاريد.
شنا در دريا هرگز مشابه شنا در استخر نيست و علاوه بر دانستن فن شنا و داشتن مهارت زياد، بايد ويژگي‌های آب دريا را نيز شناخت. آب شور دريا در صورت برخورد با چشم، سوزش چشمی دردناکی ايجاد مي‌کند و تمرکز شناگر را کاملاً از بين برده و او را در يافتن مسير ساحل ناتوان مي‌کند. در صورت ورود آب دريا به نای و ريه فرد، سرفه‌های شديدی ايجاد مي‌شود که عملاً شنا کردن را غيرممکن ساخته و شناگر کاملاً مستأصل مي‌شود. ضربات امواج دريا، فرد را با خود به اين سو و آن سو برده، تمام توان و انرژی وی را مستهلک مي‌کنند. گل‌آلود بودن آب‌های ساحلی دريای خزر موجب مي‌شود که حتی با عينک شنا هم نتوان در زير آب چيز زيادی مشاهده کرد و مثلاً ناحيه کم‌عمق را از عميق تشخيص داده يا فرد در حال غرق شدن را در زير آب يافت. فردی که در چنين شرايطی به دام افتد، بسيار دشوار بتواند خود را از مهلکه نجات دهد. ضمناً مطابق يک اصل، برای شنای افراد بالغ در آب‌های دريايی با عمق بيش از يک و نيم متر، نه تنها آنها بايد فنون شنا را به خوبی بدانند بلکه لازم است به توان فيزيکی و استقامات بدنی بالای خود نيز اطمينان داشته باشند. حتی با وجود مهارت بالا و توان بدنی فوق‌العاده، هنوز هم دريا جای امنی برای شنا نيست، چرا که؛ جريان‌های ساحلی از عمده دلايل مرگ شناگران حرفه‌ای مي‌باشند.
امواج دريا با حرکت به سمت ساحل همواره حجم زيادی از آب را به طرف خشکی منتقل مي‌کنند. اين حجم وسيع از آب مي‌بايد دوباره به داخل دريا برگردد و برای اين منظور در نقاطی از ساحل، به صورت تقريباً غير قابل پيش‌بيني، درون آب دريا آب‌راهه‌هايی به طرف دريا ايجاد مي‌شود که در آن آب با سرعت زيادی بر خلاف جهت امواج (يعنی از سمت ساحل به سمت دريا) جريان مي‌يابد. اين جريان‌ها کاملاً از امواج آب متفاوت بوده و به آنها جريان‌های ساحلي، جريان‌های شکافنده (Rip Currents)، يا جريان‌های مرگبار گفته مي‌شود که در بسياری نقاط جهان و بويژه در سواحل دريای خزر، تلفات جانی بسياری را به بار مي‌آورند.
جريان شکافنده از بالا شبيه يک بادبزن دستی است که دسته آن به سمت ساحل، و دهانه آن به سمت دريا مي‌باشد. دسته اين بادبزن بيشترين قدرت را دارد و صرف‌نظر از اينکه شناگر چقدر شنا بلد است يا چقدر توان جسمی دارد، عملاً برگشت وی به سمت ساحل را غير ممکن ساخته، او را سريعاً با خود به داخل دريا مي‌کشاند. برای درک بهتری از قدرت اين جريان بايد گفت که سرعت اين جريان معمولاً از رکورد سرعت شنای المپيک نيز بالاتر است؛ بدين معنی که حتی بهترين قهرمان شنای المپيک نيز نمي‌تواند بر خلاف آن شنا کرده و به طرف ساحل برگردد. عرض جريان شکافنده بين ٣ تا بيش از ٦٠ متر، و طول آن به داخل دريا بسيار متفاوت است (گاهی فقط در ناحيۀ شکسته شدن امواج يا همان محلی که موج فرو ريخته و کف سفيد رنگ تشکيل مي‌دهد بوده، گاهی نيز تا ده‌ها متر به داخل دريا کشيده مي‌شود).

علائم جريان شکافنده
تشخيص زمان تشکيل جريان شکافنده برای افراد عادی دشوار است. در بسياری موارد ديده شده که افراد بسياری در دريا مشغول شنا کردن بوده، همه چيز عادی و خوشآيند به نظر مي‌رسد، اما در همين بين يک نفر در ميان جريان شکافنده به سادگی و بي‌سروصدا غرق مي‌شود. لذا جريان شکافنده الزاماً مختص درياهای طوفانی و مناطق پرخطر نيست. مواقعی که دريا موّاج است، احتمال تشکيل جريان‌های شکافنده بسيار زياد است. لذا در اين شرايط نبايد وارد آب دريا شد و بهترين کار اين است که شنا را به زمانی ديگر موکول کرد و از زيبايي‌های ساحل لذت برد. توجه داشته باشيد که جريان‌های شکافنده در تمام درياها، درياچه‌ها و اقيانوس‌ها مي‌توانند رخ دهند. برخی نشانه‌های قابل رؤيت جريان‌های شکافنده عبارتند از:
ـ آب در محل جريان شکافنده آرام و بدون موج است.
ـ رنگ آب در محل جريان شکافنده با بقيه نقاط تفاوت دارد (شکل‌های بالا).
ـ خطی از آب کف آلود، خزه يا زباله در محل جريان شکافنده به سمت دريا حرکت مي‌کنند.
ـ امواجی که به سمت ساحل مي‌آيند، در محل جريان شکافنده دچار شکست مي‌شوند.
ـ در بسياری از نقاط در سواحل گيلان و مازندران ساحل ماسه‌ای است. در ساحل ماسه‌ای علايمی شبيه اشکال هلالی وجود دارد. نوک هلال جايی است که جريان شکافنده تشکيل می شود.

روش فرار از جريان شکافنده:
چنانچه درون يک جريان شکافنده گرفتار شديد، نخست آرامش خود را حفظ کنيد. دوم اين که هرگز، هرگز و هرگز بر خلاف جريان شکافنده و به سمت ساحل شنا نکنيد. اين اقدام مرگبار منجر به خسته شدن کامل شناگر شده و شناگر از رمق افتاده به راحتی غرق خواهد شد. در عوض خود را بر روی آب نگاه داريد؛ اکنون دو گزينه پيش روی شماست:

١) اگر توان بدنی بالايی برای شنا داريد:
الف) به صورت موازی با ساحل حرکت کرده و از مسير جريان کاملاً خارج شويد و سپس به صورت مورب به سمت ساحل برگرديد.
ب) يا اين که برای خروج از جريان شکافنده، موازی با ساحل در عمق آب شنا کنيد. در اعماق زيرين آب، جريان شکافنده قدرت کمتری دارد. لذا مي‌توان به اين طريق از مسير جريان فرار کرده، آنگاه از آب عميق به آرامی و به صورت مورب به سطح بازگشت و به صورت مورب به ساحل برگشت. دقت کنيد که اين روش نيازمند توانايی حبس نسبتاً طولانی تنفس مي‌باشد.

٢) اگر توان بدنی معمولی داريد:
هم جهت با جريان به سمت دريا حرکت کنيد. معمولاً جريان پس از طی چندين متر تا چند ده متر، قدرت خود را از دست مي‌دهد. در اينجا مي‌توانيد با صورت موازی با ساحل از جريان فرار کرده و پس از طی چندين متر و دور شدن از جريان، ابتدا نفس بگيريد، سپس تقاضای کمک کنيد و بعد به صورت مورب به سمت ساحل برگرديد. لازم به ذکر است که معمولاً دريا در خارج ناحيه شکست امواج آرام‌تر است. ناحيه شکست امواج، ناحيه‌ای است که موج در آنجا فرو ريخته و به رنگ کف سفيد ديده مي‌شود، و اين ناحيه برای شناکردن مناسب نيست. بنابراين شناگری که بتواند خود را در در خارج ناحيه شکست امواج روی سطح آب نگاه دارد، از جريان شکافنده در امان خواهد بود (البته به طور کلی فاصله گرفتن زياد از ساحل برای بيشتر شناگران به هيچ وجه قابل توصيه نيست).

در هر دو دسته افراد با توان بدنی بالا و با توان بدنی معمولی:
اگر تشخيص داديد که کمکی به شما نخواهد رسيد و بايد با توان خود به طرف ساحل برگرديد، همراه با امواج خود را به ساحل برسانيد. هنگامی که امواج بزرگ به سمت شما مي‌آيند، چند ثانيه نفس بگيريد و حدود يک متر زير آب برويد تا از ضربه موج در امان بمانيد. توجه داشته باشيد که ممکن است دوباره درون جريان شکافنده ديگری گرفتار شويد. در اين هنگام نيز شک نکرده و اجباراً همراه آن به سوی دريا برگرديد، ولی مجدداً بر طبق اصول پيش‌گفته به سمت ساحل بازگشت کنيد.

چند توصيه مهم
جريان شکافنده معمولاً بسيار قوی بوده و به راحتی مي‌تواند حتی جان شناگران بسيار ماهر را به خطر اندازد. اگر شما يا عزيزان‌تان هنوز شنا در دريا را کاملِ کامل فرا نگرفته‌ايد، اگر به توان بدنی خود برای شنا کردن در دريای مواج و فنون شناور نگه داشتن خود بر روی موج اطمينان نداريد، بهترين کار اين است که در دريا شنا نکنيد. يا لااقل در همان لبۀ دريا از خنکی آب لذت ببريد، و دچار دردسرهای فوق و مصيبت‌های جبران‌ناپذير نگرديد.
در بستر آب سواحل دريای خزر (به ويژه از آستارا تا نکا) پشته‌های ماسه‌ای وجود دارد که با ايستادن بر روی آنها چنين تصور مي‌شود که در ناحيه کم‌عمقی حضور داريم. ولی با فقط اندکی جابه‌جايي، عمق آب شديداً افزايش مي‌يابد؛ ضمناً پشته‌های ماسه‌ای ناپايدار بوده و گاهی زير پای فرد فرو ريخته و او را در عمق زياد آب گرفتار مي‌کنند. در برخی مناطق نيز عمق آب به صورت ناگهانی زياد مي‌شود. اين حالت مشابه اين است که بر روی لبۀ کوهی حرکت کنيد که با يک قدم به جلو، زير پايتان درّه‌ای پديدار شود. فردی که شنا بلد نباشد، ديگر نمي‌تواند به عقب برگردد و به همين راحتی جان خود را از دست مي‌دهد.
بالا آمدن آب دريای خزر در چند سال اخير موجب شده که بسياری از ساختمان‌ها و تأسيسات ساحلي، و چاه‌های آب و فاضلاب آنها، در زير آب ساحل مدفون شوند. در سواحلی که پاکسازی صورت نگرفته، شناگر در هنگام شيرجه ممکن است با اشياء چوبی و فلزی و سنگی به جای مانده از اين ساختمان‌ها برخورد کند. ضمناً چاه‌های آب و فاضلاب مي‌توانند شناگران را به داخل خود بمکند.
لذا اگر قصد شنا داريد؛ در مناطق پاکسازی شده و در حضور نجات غريق به اين امر اقدام کنيد. و باور کنيد که بسياری از مناطق "شنا ممنوع" با توجه به خطرات ساحل آن ناحيه و متعاقب مرگ و ميرهای بسياری که داشته است به اين نام لقب گرفته‌اند.
فراموش نکنيد که دريا در عين زيبايی و آرامش، جان انسان‌های عزيز بسياری را گرفته است؛ افرادی که هرگز در هنگام ورود به آب، تصورش را هم نمي‌کردند به چنين مرگ دلخراشی مبتلا شوند.
شايد خواندن اين نوشته بتواند جان انسان ديگری را نجات دهد. لذا آن را برای دوستانتان ايميل کنيد يا پرينت آن را بين دوستانتان پخش کرده يا در معرض ديد آنها قرار دهيد.